ენდომეტრიოზი არის ჯანმრთელობის პრობლემა, რომელიც ვითარდება ენდომეტრიუმად წოდებული საშვილოსნოს შიდა შრის მსგავსი ქსოვილის საშვილოსნოს ღრუს გარეთ ისეთ ადგილებში ზრდით, როგორიცაა საკვერცხეები და ფალოპის მილები.
ენდომეტრიოზმა, რომელმაც შეიძლება იმოქმედოს ნებისმიერი ასაკის ქალზე, ის ვითარდება საკვერცხეებზე, ნაწლავზე ან მენჯის გარსზე ენდომეტრიუმის მსგავსი ქსოვილის ზრდით. ის ვითარდება ენდომეტრიული ქსოვილის მენჯის გარეთ გავრცელებით. საშვილოსნოს გარეთ განვითარებულ ენდომეტრიულ ქსოვილს ეწოდება ენდომეტრიული იმპლანტი. ენდომეტრიოზის ქსოვილები, ვინაიდან ზეგავლენას განიცდიან მენსტრუალური ჰორმონებისგან, ციკლურად იზრდება და იწვევს სისხლდენას.
შესაბამისად, მათ შეუძლიათ გამოიწვიონ ქსოვილის რეაქციები, შეხორცებები, ანთებები და კისტები იმ უბანში, სადაც არიან. ხანგრძლივ პერსპექტივაში კი შეიძლება გამოიწვიონ მტკივნეული კვანძების წარმოქმნა და ორგანოების ერთმანეთთან შეხორცება. ენდომეტრიოზი, ქსოვილებისთვის მიყენებული ზიანის გამო, ასევე ითვლება უნაყოფობის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მიზეზად.
მუცლის ღრუში, მენჯის გარდა, სად შეიძლება გავრცელდეს?
თითქმის არ არსებობს ორგანო, რომელსაც ის არ აზიანებს — მსხვილი ნაწლავი, წვრილი ნაწლავი (განსაკუთრებით ილეოცეკალური უბანი, ამიტომ ენდომეტრიოზის მქონე პაციენტებში ეს უბანი ძალიან მნიშვნელოვანია), ელენთა, ღვიძლი, დიაფრაგმა, თირკმელები, შარდსაწვეთი. თუმცა განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს, რომ ჩამოთვლილი ორგანოების დაზიანება ძალიან იშვიათია. მართალია ეს კარგია, მაგრამ ამავე მიზეზით ხშირად დიაგნოზი გამოტოვებულია. სწორი და ადრეული დიაგნოზისთვის საჭიროა ენდომეტრიოზის დაზიანებაზე ფიქრი.
ენდომეტრიოზის მიზეზები
ენდომეტრიოზის ზუსტი მიზეზი ჯერჯერობით უცნობია, თუმცა რეტროგრადული სისხლდენა ითვლება ერთ-ერთ შესაძლო მიზეზად. ქალებში ყოველთვიურად მიმდინარე მენსტრუალურ სისხლდენასთან ერთად საშვილოსნოს შიდა შრეს დაფარავი ენდომეტრიუმის ქსოვილი ორგანიზმიდან გამოიდევნება.
ნორმალურად საშოს გავლით მიმდინარე ეს სისხლდენა, როცა უკუმიმართულებით მიმდინარეობს, ენდომეტრიული ქსოვილი ფალოპის მილებიდან მუცლის ღრუში ჩაედინება და იქ არსებულ ორგანოებზე დამკვიდრებით იწვევს ენდომეტრიოზის განვითარებას. გენეტიკური მიდრეკილებაც ითვლება ენდომეტრიოზის ერთ-ერთ მიზეზად. ნორმალური ქსოვილების ჰორმონების ან იმუნური ფაქტორების გამო ენდომეტრიოზად გადაქცევამ, ისევე როგორც ენდომეტრიული ქსოვილების სისხლის ან ლიმფური სისტემის გავლით ორგანიზმის სხვა უბნებში გადატანამ, შეიძლება გამოიწვიოს ენდომეტრიოზის განვითარება.
ზემოთ მოცემულ გამოსახულებაზე ნაჩვენებია ენდომეტრიოზის განვითარების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი თეორიის — რეტროგრადული მენსტრუაციის — სქემატური ილუსტრაცია.
ენდომეტრიოზის სიმპტომები
ენდომეტრიოზის ყველაზე ხშირად გვხვედრი სიმპტომია ქრონიკული ტკივილი, რომელიც ჩვეულებრივ მენსტრუაციის დროს და სქესობრივი კავშირის დროს ვლინდება. შემდგომ პერიოდში მენსტრუალური ციკლისგან დამოუკიდებლად ვითარდება მუდმივი მუცლის ტკივილი. ასევე გინეკოლოგიური გამოკვლევის დროსაც ძლიერი ტკივილი იგრძნობა. იმ შემთხვევებში, როცა ენდომეტრიოზმა ნაწლავები დააზიანა, შეიძლება შეინიშნებოდეს გაუვალობა და ტკივილი დეფეკაციის დროს. შარდის ბუშტის დაზიანებისას შეიძლება ჩნდეს წვისა და სისხლიანი შარდვის ჩივილები. ენდომეტრიოზის მიერ რეპროდუქციულ ორგანოებში გამოწვეული დაზიანებები ითვლება უნაყოფობის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან მიზეზად. ამასთანავე, ზოგიერთ პაციენტში ენდომეტრიოზმა შეიძლება არანაირი სახით არ გამოავლინოს სიმპტომები.
ენდომეტრიოზში ფალოპის მილებზე ან მათ გარშემო დამკვიდრებული ენდომეტრიუმის ქსოვილის მიერ გამოწვეულმა შეხორცებებმა და გამკვრივებამ შეიძლება შეამციროს მილების მოძრაობა და ამის შედეგად გამოიწვიოს უნაყოფობა. გავრცელებული მოსაზრებით, ამის მიზეზი შეიძლება იყოს ის, რომ საკვერცხეზე დამკვიდრებული და შეხორცების გამომწვევი ენდომეტრიოზის ქსოვილი არღვევს კვერცხუჯრედის მომწიფების პროცესს.
ადრე ლაპაროსკოპია პაციენტთა უმეტესობაში ენდომეტრიოზის ყველაზე მნიშვნელოვან დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის მეთოდს წარმოადგენდა, დღეს კი განვითარებული ვიზუალიზაციის მეთოდებისა და ამ სფეროში მომუშავე ენდომეტრიოზის ცენტრების ინტერდისციპლინური ერთობლივი მუშაობის შედეგად პაციენტთა უმეტესობაში დიაგნოზის დასმა ოპერაციის გარეშეც შესაძლებელია. ამ საკითხის ღრმად ცოდნა ძალიან მნიშვნელოვანია.
მაგალითად, თუ ენდომეტრიოზის სპეციალისტს აქვს ეჭვი დიაფრაგმის ენდომეტრიოზზე, შესაბამის რადიოლოგს ეთხოვება ამ ეჭვის შესაბამისი, კონტრასტული, სპეციალური ჭრის (განსაკუთრებით ენდომეტრიოზის მიერ დიაფრაგმაზე ხშირად დაზიანებული უბნების ჩართვით) დიაფრაგმის მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახულება (MRI). სამწუხაროდ, სტანდარტული ვიზუალიზაციით ამ პაციენტების დიაგნოზი ხშირად გამოტოვებულია. იგივე ვითარებაა ნაწლავის, თირკმლის, შარდსაწვეთის ენდომეტრიოზშიც.
Prof.Dr.Taner Usta
ენდომეტრიოზის მულტიდისციპლინური სრულყოფის ცენტრის დირექტორი,
Altunizade Acıbadem Hastanesi.