Çox vaxt reproduktiv yaşda rast gəlinən, bəzən heç bir şikayətə yol açmayan və təsadüfən ortaya çıxan bir şokolad kistası olarkən, bəzən cərrahi müdaxilə tələb edən, lakin çox rahatlama əldə edilə bilməyən xəstəlik növüdür. Səbəbi tam olaraq bilinməyən bu xəstəlik, uşaqlığın daxilindəki endometrium qatının başqa yerdə yerləşməsi və bu bölgədə uşaqlığın içindəki kimi qalınlaşma və qanaxma ilə birlikdə tökülməyə səbəb olması ilə başlayır.
Şokolad kistasının risk faktorları
Ailədə endometrioz olması, 11 yaşından əvvəl aybaşının başlaması, gec menopauzaya daxil olma, tez-tez aybaşı görmə, aybaşının 7 gündən uzun sürməsi, güclü aybaşı qanaxması, anadangəlmə uşaqlıq anomaliyaları, ət və yağlı qida qəbulunun çox olması, gec uşaq sahibi olma, uzun, arıq və açıq dərili olma, sonsuzluq, ağ irq, çox kafein qəbulu, arıqlıq və uzun boy risk faktorları arasında yer alır.
Endometriozun əlamətləri nələrdir?
Ağrılı aybaşı, xroniki qasıq ağrısı, ağrılı cinsi əlaqə, sonsuzluq, ishal və qəbizlik, anusdan qanaxma, qanlı nəcis, aybaşı pozğunluğu, aybaşıdan əvvəl ləkələnmə, ağrılı və qanlı sidik ifrazı kimi əlamətlər endometriozun xəbərçisi ola bilər. Endometriozu olan bəzi qadınlarda heç bir əlamət olmaya bilər; diaqnoz ultrasəslə və ya əməliyyat zamanı görülərək qoyulur.
Endometrioz diaqnozu necə qoyulur?
Xəstənin şikayətlərindən sonra ginekoloji müayinə və ultrasonoqrafiya aparılır. Çanaq müayinəsi zamanı həssaslıq, ağrı ifadəsi, uşaqlığın və yumurtalıqların hərəkətinin məhdud olması endometriozu düşündürə bilər. Zaman-zaman spekulum müayinəsi zamanı serviksin (uşaqlıq boynunun) arxasında mavi-bənövşəyi nodulyar zədələr görülə bilir; bu sadə tapıntı çanağın dərin toxumalarında Dərin İnfiltrativ (ətrafı tutan, ətrafa yayılan) endometriozun olduğunu göstərir. Bu səbəbdən spekulumla çanaq müayinəsi diaqnozun qoyulmasında çox önəmlidir. Digər bir alternativ üsul isə qan testləridir. Çox vaxt Ca 125 və Ca 19-9 tələb olunur. Lakin bu testlərin endometriozu təyin etməkdə həssaslığı aşağıdır və yalnız əlavə müayinə olaraq istənilir. Magnetic Resonance Imaging (MRI) xüsusilə dərin endometrioz adlandırdığımız, endometriozun dərin çanaq toxumalarını tutduğu hallarda faydalı olur. Endometriozun dəqiq diaqnozu laparoskopiya ilə toxuma biopsiyası aparılaraq qoyulur. Laparoskopiya zamanı endometrioz yüngül (1-2-ci mərhələ) və ağır (3-4-cü mərhələ) olaraq qiymətləndirilə bilər.
Endometrioz necə müalicə olunur?
Endometrioz tam olaraq müalicə edilib bütünlüklə aradan qaldırıla bilən bir xəstəlik deyil. Endometrioz müalicəsi Medikal Müalicə (dərman istifadəsi) və Cərrahi Müalicə olmaqla 2 üsula ayrılır. Dərman müalicəsində; medikal dərmanla müalicədə məqsəd aşağı estrogen səviyyəli bir vəziyyət yaradaraq endometrioz zədələrini boğmaq, iltihabı azaltmaq, endometrioz zədələrinin irəliləməsini dayandırmaqdır. Dərman müalicəsində ağrıkəsicilər, hamiləlikdən qoruyucu tabletlər, endometrioz müalicəsinə xüsusi progesteron tərkibli dərmanlar, uşaqlıqdaxili progesteron tərkibli vasitələr (spiral), GnRH analoqları adlandırdığımız aylıq və ya 3 aylıq iynələr və aromataza inhibitorları yer alır. Cərrahi Müalicədə; normal anatomiyanı bərpa etmək, bitişmələri açmaq, yumurtalıq kistalarını qalan yumurtalıq toxumasına ən az zərər verəcək şəkildə çıxarmaq, peritondakı endometrioz ocaqlarını koterlə yandırmaq və ya kəsib çıxarmaq, varsa dərin endometrioz nodullarını çıxarmaq məqsəd güdülür. Cərrahiyyədən sonra medikal dərman müalicəsinin tətbiqi simptomların yenidən ortaya çıxmasını gecikdirə bilər.