Endometrioz (şokolad kistası xəstəliyi): ən çox reproduktiv yaşda rast gəlinən qeyri-adi bir xəstəlikdir. Bəzən heç bir şikayətə səbəb olmadan, tamamilə təsadüfən aşkarlanan şokolad kistası şəklində, bəzən isə çoxsaylı dərman müalicəsinə və əməliyyata baxmayaraq rahatlıq verməyən bir xəstəlik kimi özünü göstərir. Tibdəki “xəstəliyi deyil, xəstəni müalicə etmək” ifadəsinin mühüm nümunələrindən biridir. Reproduktiv yaşdakı hər 10 qadından birində görülür. Endometrioz endometrium (uşaqlığın daxili qişası) toxumasının uşaqlıqdan kənarda olmasıdır. Ən çox yumurtalıqları tutur (halların 65-70%-ində). Təsirlənən digər orqanlar arasında qarın pərdəsi, uşaqlıq boruları, uşaqlıq yolu, bağırsaq, sidik kisəsi, sidik axarları, göbək, keçmiş əməliyyatların tikiş yerləri, ağciyərlər, diafraqma, onurğa kanalı, beyin, gözlər, süd vəzi toxuması, ürək, dalaq, qollar və əllər göstərilir.

Endometrozun əlamətləri

Şokolad kistası xəstəliyində bəzi qadınlarda iynə ucu boyda bir ocaq həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə poza bilir, digərlərində isə qoz, hətta limon boyda bir ocaq heç bir əlamət vermir.

Xüsusilə ölkəmizdə qadınlar güclü aybaşı qanaxması və ya ağrılı cinsi əlaqə kimi problemləri üçün ətrafındakılardan və ya internetdən alternativ çarələr axtara bilirlər. Bu səbəbdən həkimə müraciət gecikir. İtirilən vaxt isə problemin böyüməsi və təhlükənin artması deməkdir.

Bu təhlükələrdən biri böyrəyin itirilməsidir! Histoloji baxımdan xoşxassəli, lakin davranış baxımından bədxassəli ola bilən şokolad kistası xəstəliyi sidiyi sidik kisəsinə daşıyan boruların daralmasına və böyrək funksiyasının səssizcə itirilməsinə səbəb ola bilər.

Əlamətlər:

Xroniki yorğunluq
Ağrılı aybaşı
Ağrılı cinsi əlaqə (anus və qasıq nahiyəsində ağrı)
Sonsuzluq
İshal və qəbizlik
Anusdan qanaxma, qanlı nəcis
Aybaşı pozğunluğu, aybaşıdan əvvəl ləkələnmə
Ağrılı sidik ifrazı və sidikdə qan
Endometriozu olan bəzi qadınlarda heç bir əlamət olmaya bilər və diaqnoz ultrasəs müayinəsi zamanı və ya əməliyyat əsnasında qoyulur.

Endometrioz necə diaqnoz edilir?

İlk növbədə xəstənin şikayətlərinin qiymətləndirilməsi və ətraflı tibbi anamnezin toplanması vacibdir. Xəstə ilə endometrioza xas xüsusi əlamətlərin olub-olmaması müzakirə edilməlidir. Sonra fiziki, ultrasəs və ginekoloji müayinələr aparılır. Çanaq müayinəsi zamanı həssaslıq, ağrı və uşaqlığın hərəkətliliyinin azalması endometriozun olduğunu düşündürə bilər. Bəzən güzgü müayinəsi zamanı uşaqlıq boynunun arxasında göyümtül-bənövşəyi düyünlü ocaqlar görünür. Bu sadə tapıntı çanağın dərin toxumalarında dərin infiltrativ endometriozun olduğunu göstərir. Buna görə də güzgü ilə çanaq müayinəsi diaqnozun qoyulmasında çox əhəmiyyətlidir.

Digər köməkçi üsul qan analizləridir; ən çox Ca 125 və Ca 19-9 təyin edilir. Lakin bu testlərin endometriozu tanımaqda həssaslığı aşağıdır və yalnız bəzi hallarda əlavə müayinə kimi istifadə olunur.

Ultrasəs müayinəsi diaqnostika üçün ən məlumatverici üsullardan biridir. Ultrasəs yumurtalıqda endometrioma adlanan şokolad kistalarını, yumurtalıqlarla uşaqlıq arasındakı ciddi yapışmaları, bəzən də sidik axarının (böyrəkdən sidik kisəsinə sidik daşıyan boru), bağırsaqların, düz bağırsağın və sidik kisəsinin ətrafındakı endometriotik düyünləri göstərə bilir.

Endometriozun qəti diaqnozu laparoskopik biopsiya (toxuma nümunəsinin götürülməsi) ilə qoyulur. Laparoskopiya zamanı endometrioz yüngül (1-2-ci mərhələ) və ya ağır (3-4-cü mərhələ) kimi qiymətləndirilə bilər.

Endometrioz və şokolad kistasının müalicəsi

Endometrioz qəti şəkildə müalicə edilib tamamilə aradan qaldırıla bilən bir xəstəlik deyil. Xəstəliyin mərhələsi və ağırlığı müalicə yanaşmasına təsir edir. Müalicənin iki mühüm müəyyənedicisi ağrı və xəstənin uşaq sahibi olmaq istəyidir. Endometriozun müalicəsində 2 əsas yanaşma var: dərman müalicəsi və cərrahi müalicə.

Hansı hallarda cərrahi müalicə nəzərdən keçirilmir?

Uşağı olmayanlarda,
Yeniyetmələrdə,
Yumurtalıq ehtiyatı çox aşağı olanlarda,
İkitərəfli şokolad kistası olan xəstələrdə,
Əvvəllər təkrarlanan əməliyyat keçirmiş xəstələrdə.

Əsas şikayət ağrıdırsa, həm dərman, həm də cərrahi müalicə nəzərdən keçirilə bilər. Lakin bilirik ki, ağrı üçün ən təsirli yanaşma cərrahi müalicədir. Əməliyyat qərarı verilərkən qadının doğuş anamnezi və yaşı əhəmiyyətlidir. Uşağı olan qadınlarda əməliyyatla bağlı məhdudiyyət olmadığı halda, uşağı olmayan qadınlarda, ikitərəfli şokolad kistası olan və ya əvvəllər əməliyyat keçirmiş xəstələrdə cərrahi müalicə ilk seçim kimi nəzərdən keçirilmir.