Aybaşı qanaxması yaxınlaşarkən qadınların 75%-ində dəyişən hormon səviyyələrinə bağlı olaraq bəzi şikayətlər ortaya çıxır. Bu qadınların yarısında şikayətlər yüngüldür və şəxsin gündəlik həyatını təsirləmir. Digər yarısında isə depressiya da daxil olmaqla çox daha ciddi şikayətlər ortaya çıxır. Premenstrual şikayətlər fizioloji ya da psixoloji ola bilər və mədəni fərqliliklərdən təsirlənə bilər. PMS həm fizioloji, həm də psixoloji hadisələrin birləşməsidir. Tədqiqatlar müxtəlif mədəniyyətlərdən gələn qadınlarda fərqli şikayətlərin ortaya çıxdığını göstərir. Uzaq Şərqli qadınlarda ən çox rast gəlinən şikayət ağrı ikən, inkişaf etmiş qərb cəmiyyətlərində depressiya ən çox rast gəlinən tapıntıdır. Şəxsin sosial həyatını mənfi təsirləyən və hər ay görülən şikayətlər qadının özünə olan inamını itirməsinə belə səbəb ola bilər.
Fiziki əlamətlər
PMS tapıntıları verən qadınların demək olar ki, hamısında döşlərdə həssaslıq və yüngül müvəqqəti çəki artımı müəyyənləşdirilir. Digər əlamətlər isə həzm sistemi pozğunluqları, baş ağrısı, səpgilər, əzələ və oynaq ağrıları, halsizlik, diş əti qanaxmaları, ürək döyüntüsü, balans pozğunluqları, istilik basmaları, səs və qoxulara həddindən artıq həssaslıq, əsəbilik, yuxusuzluq kimi sayıla bilər. Aybaşı qanaxmasının ağrılı ya da çox olması, yəni dismenoreya PMS kimi qiymətləndirilmir.
Emosional əlamətlər
Emosional hiperhəssaslıq PMS-də çox tez-tez görülür. Depressiyadan narahatlığa və həddindən artıq əsəbiliyə qədər bir çox fərqli əhval-ruhiyyə vəziyyəti ola bilər. Bəzi qadınlarda yüngül yaddaş itkisi görülə bilər. Konsentrasiya pozğunluğu PMS-də nadir olmayan bir vəziyyətdir. Bəzi qadınlarda görülən depressiya halı, narahatlıq və gərginlik mənzərəsinə premenstrual disforik pozğunluq (PMDD) adı verilir.
Səbəbləri
PMS səbəblərini tapmağa yönəlik tədqiqatlar bu mənzərənin altında yatan amilləri tam olaraq ortaya qoya bilməmişdir. Lakin bəzi nəzəriyyələr mövcuddur. Ovulyasiyanı basdıran bəzi hormonların verilməsi halında PMS əlamətlərində geriləmə olur. Buna görə reproduktiv hormonlar PMS-ə səbəb ola bilər, lakin bu rolun nə olduğu izah edilə bilməmişdir. PMS-in bu hormonlarla sinirlərdə ötürülməni təmin edən bəzi maddələrin birgə hərəkət etməsi nəticəsində ortaya çıxdığı istiqamətində güclü tapıntılar var. Ən çox günahlandırılan maddələr GABA və serotonin adlananlardır. Bəzi tədqiqatçılar isə kalsium və maqnezium balansındakı pozğunluğun PMS mənzərəsinə yol açdığına inanırlar. Bu iki mineralın bədəndəki paylanması sinir hüceyrələri arasındakı ünsiyyəti təsirləyərək mənzərəyə səbəb ola bilər. Bu tədqiqatçılar PMS-li qadınlarda maqnezium çatışmazlığı ya da kalsium artıqlığının şikayətləri yaratdığını irəli sürürlər. PMS etiologiyasında irəli sürülən digər bir səbəb də stress hormonlarıdır. Bu hormonların artıqlığı şikayətlərin daha yoğun yaşanmasına səbəb ola bilər. PMS etiologiyasında bədəndə ifraz edilən demək olar ki, bütün hormon və maddələr günahlandırılır. Lakin sübut edilmiş bir səbəb tapıla bilməmişdir.
Kimlərdə görülür
PMS bütün dünyada bütün mədəniyyətlərdə rast gəlinən bir vəziyyətdir. Aparılan bir tədqiqatda qadınların 88%-ində müxtəlif səviyyələrdə PMS tapıntılarına rast gəlinib. Yaş artdıqca şikayətlərin şiddəti azalır, lakin uşaq sayı ilə birlikdə şiddət artır. Anasında PMS olan qadınlarda da şikayətlərə daha tez-tez rast gəlinir. PMS bəzi xəstəliklərin də şiddətini artıra bilər. Məsələn, migreni olan qadınlarda tutmaların böyük bir hissəsi aybaşı öncəsi dövrə düşür. Yenə şəkər xəstələrində qan şəkəri səviyyələri və insulin ehtiyacı aybaşı öncəsi dövrdə dəyişikliklər göstərir. Astma tutmaları daha tez-tez görülür və bir çox xroniki xəstəlik kəskinləşmə göstərir. Bu dövrdə şəxsin ətrafı ilə olan uyğunluğu pozulur, işdə ya da evdə əlaqədə olduğu şəxslər və uşaqları ilə arası poza bilər. Yeniyetməlik dövründəki gənc qızlarda intihar meyli arta bilər. Yemə pozğunluqlarına rast gəlinə bilər.
Diaqnoz
PMS diaqnozu müsbət tapıntılara əsaslanmır. Diaqnoz üçün ən etibarlı yol 2-3 ay müddətincə şikayətləri qeyd etmək və şiddətlərini skorlaşdırmaqdır. Şikayətlər fiziki və ruhi olaraq ayrılmalı və nə zaman başlayıb nə zaman bitdiyi müntəzəm şəkildə qeyd edilməlidir.
Müalicə
PMS-in səbəbi tam olaraq bilinmədiyi üçün müalicəsi də dəqiq deyil. Bu mövzuda çox müxtəlif müalicə yanaşmaları mövcuddur. Pəhriz: Az-az və tez-tez yemək yeməyin şikayətləri azaltdığı istiqamətində hesabatlar var. Aybaşı öncəsi dövrdə təzə meyvə və tərəvəz istehlak edilməsi, qırmızı ət və dondurulmuş yağlardan uzaq durulması, tərkibində əlavə maddə olan qidaların istehlak edilməməsi bəzən faydalı ola bilir. Eyni şəkildə kofein və alkohol istehlakının azaldılması da faydalı ola bilir. İdman: aparılan bir tədqiqatda idman etməyən qadınlarda PMS-ə daha tez-tez rast gəlindiyi tapılıb. Hər gün edilən 30 dəqiqəlik bir gəzinti faydalı ola bilər. Kalsium və Maqnezium: Gündəlik 1200 mq kalsium qəbulunun 3 ay sonunda şikayətləri yarı-yarıya azaltdığını bildirən bir tədqiqat var. Bəzi qadınlarda isə maqnezium əlavəsindən fayda əldə edilib. Lakin bu mövzuda dəqiq tapıntılar hələ yoxdur. Vitaminlər: A, E və B6 vitaminlərinin PMS-ə səbəb olduğu irəli sürülmüş olsa da, dəqiq olaraq sübut edilmiş bir tapıntı yoxdur. Digər müalicə seçimləri arasında serotonin metabolizması ilə bağlı dərmanlar, hormon dərmanları, antidepressant və anksiyete kimi psixiatrik dərmanlar, sidikqovucular, kişilik hormonları sayıla bilər, lakin bunlardan heç birinin kəsinləşmiş faydası yoxdur. Digər nadir müalicə yanaşmaları arasında isə psixoterapiya və akupunktur var.